Kultura etyka i tradycje łowieckie

JĘZYK ŁOWIECKI

Zaczął powstawać już za czasów Kazimierza Wielkiego. Stanowi bardzo wysoki poziom kultury łowieckiej, odróżniający łowiectwo od wielu innych profesji, pozbawionych swojego dialektu. Język ten zwany gwarą łowiecką jest jedynym w swoim rodzaju sposobem komunikacji opisu zwierząt i sytuacji związanych z polowaniem .Język ten jest trwałym i nierozerwalnym składnikiem polskiej kultury łowieckiej, pełen prasłowiańskich słów jest typowym językiem środowiskowym .Mnogość określeń i zwrotów sprawiła, iż powstało szereg opracowań słownikowych z najsłynniejszym ” Słownikiem języka łowieckiego” opracowanym przez Stanisława Hoppego na czele. Używanie gwary łowieckiej jest więc podstawowym elementem kultury łowieckiej, należy do obowiązków każdego myśliwego .Za jej nie przestrzeganie, nakładano kiedyś surowe kary, a dziś spotyka się koła, w których nie używanie gwary jest karane symbolicznymi i często żartobliwymi, działającymi głównie na ambicję karami.

Jeleń
badyle – nogi
basista – ryczący basem
bezoar – oleista ciecz znajdująca się w łzawicach
broda – spodnia, zwisająca część grzywy
chłyst – młody byk chrapy – nozdrza (in)
cielić się – wydawać młode
ciota – stara łania
flagi, chorągwie – fragmenty scypułu (in)
gęba – pysk (in)
ględzenie – głos łani
gomóła – byk po zrzuceniu wieńca
grandle – szczątkowe kły w górnej szczęce u jelenia byka i łani
grzęzy – wymiona samic (in)
grzywa – gęsta sierść u jelenia, łosia, żubra, na karku i szyi
kwiat – ogon
łyżka – ucho (in)
odnoga – odrost od tyki
organista – młody byk, który pierwszy zaczyna ryczeć
rogować – walczyć z rywalem
zarogować – zabić rywala podczas walki
rozłoga – rozpiętość tyk poroża w najszerszym miejscu (in)
rykowisko – gody jeleni
stadny – byk posiadający chmarę łań
szydło – pojedyncze zakończenie tyki jelenia (in)
świece – oczy zw. płowej i czarnej
tarzawisko, kąpielisko – miejsce błotnych kąpieli
trzebienie – usuwanie jąder (in)
wieniec – poroże jelenia
zew – ryk jelenia na rykowisku

Dzik
babrzysko, kąpielisko – miejsce błotnych kąpieli
barłóg – legowisko
biegi – nogi
buchtować – ryć
chwost – ogon
chyb – szczecina na grzbiecie dzika
ciąć, ściąć, obciąć – zranić kłami myśliwego lub psa
fajki – górne kły
fukać – wydmuchiwać powietrze w strachu
gamrat – odyniec w okresie rui
gwizd – ryj dzika
huczka, lochanie – okres godowy
kłapać – głośno ocierać szable o fajki
malowanie – wycieranie szczeciny o drzewa po wyjściu z kąpieliska
oręż – szable i fajki
rapcie, racice – kopyta
rechtanie – głos dzików
samura – stara locha
słoje, słuchy – uszy
szable – dolne kły
szarża – atak dzika
tabakiera – nos
usmoł – dzik oblepiony żywicą
wataha – stado

Sarna
cewki – nogi
darniak – bardzo słaby rogacz
fartuszek, chustka – pęk włosów przy sromie sarny
gęba – pysk (in)
grot – odnoga w parostkach
guzikarz – poroże kozła w 1 roku życia
kocić się – wydawać młode
kwiatek – ogon sarny
łyżka – ucho
mikot – wabik na rogacze
myłkus – rogacz z powykręcanymi parostkami
parostki – poroże
peruka – narośl kostna na głowie kozła pokryta scypułem, której zwierzę nie zrzuca (wzrostem poroża steruje somatotropina i testosteron. Somatotropiny jest więcej, więc poroże wzrasta. Przed rują podnosi się poziom testosteronu, co powoduje zahamowanie wzrostu poroża, schnięcie scypułu i wycieranie go.)
pędzel – kiść włosów u zakończenia prącia (in)
siuta – samica
talerz, serwetka, lustro – biała plama na zadzie zwierzyny płowej
uperlenie – kostne wyrostki na tykach (in)

Lis
dyndować – biec truchtem
fiołek – gruczoł zapachowy u nasady kity
kęsy, zajady – zęby
kita – ogon
kluczyć – zmieniać co chwila kierunek poruszania w celu zmylenia psów (in)
krzyżak – lis o futrze z ciemną pręgą wzdłuż grzbietu i w poprzek przez łopatki
kwiat – zakończenie kity
morda – pysk drapieżników
mykita, lisiura – gwarowa nazwa
myszkować – przeszukiwać teren
niedolisek – młody, niedojrzały lis (do 6 m-cy)
nora – podziemna kryjówka
ogniówka – lis o żółtym futrze, z szarym podgardlem i podbrzuszem
okno, wylot – wyjście z nory
przechera – chytry, przebiegły lis
rura – korytarz w norze lisa
siwoduszka, popiel – lis o futrze popielatym na grzbiecie z ciemną pręgą po środku, ciemnoszary od spodu
skolenie – głos lisa
stawka – noga
szczenic się – wydawać młode
sznurować – iść jak po linii prostej
ślepia – oczy drapieżników
węglarz, murzyn – lis o czarnym pysku, nogach i podbrzuszu
wietrznik – nos
żmijka – lis o czarnym podbrzuszu i z białym kwiatem
żmurek – lis o futrze jasnokasztanowym

Zając
bębnić – siedząc na zadzie bić skokami o ziemię w celu odstraszenia wroga
bobczyć – zostawiać odchody – bobki (in)
ćmić – pojawić się poza zasięgiem strzału
gach, kot – samiec
gały, patry, trzeszcze, blaski, bałuchy – oczy
kipieć, sadzić – biec na oślep
kniazienie – głos przerażenia, bólu
kominek – odskok od własnego tropu i zaleganie
kopno – legowisko w śniegu
kopyra, kocica – samica
marczak – zając z pierwszego wykotu
muskanie – głos wydawany podczas parkotów
nazimek, michałek, wrześniak – zając z ostatniego, jesiennego wykotu
omyk – ogon
osmużanie, bielenie – skórowanie
parkoty – okres godowy
podeszwa – spodnia część stopy
pomykać, kicać – biec powoli
rolowanie – padanie po strzale w biegu
skoki – nogi
skrom – tłuszcz
słuchy – uszy
słupka stawiać – stawać na tylnych skokach
smuż, kożuch – futro
strugi – zęby
strzyc – obgryzać rośliny (wystrzygać); nastawiać uszu
szarak, korpal, koszlon, wytrzeszczak – gwarowe okreslenia
turzyca – sierść

Pióro
bałwanek – imitacja dzikiej kaczki, którą puszcza się na wodę wabiąc kaczory na wiosnę
bełkotanie, bulgotanie, czuszykanie – głos cietrzewi
bębenek – wabik na kuropatwy i przepiórki
bródka – piórko w kształcie szczoteczki u nasady ogona słonki
bukiet – duża liczba bażantów zrywających się jednocześnie na polowaniu
burczenie – głos skrzydeł jarząbka
chrapanie, gwizdanie – głos słonki na ciągu
ciąg – lot tokowy słonek
ciec, wyciekać – uciekać o kuropatwach
cieciorka – samica cietrzewia
cieki, zgrzebła – nogi kuraków
ćwik – doświadczony ptak łowny
gastrolity – drobne kamienie połykane przez ptaki, pomagają w rozcieraniu pokarmu
gniazdownik – ptak, który po wykluciu zostaje w gnieździe
igrzysko, tokowisko – miejsce, w którym odbywają się gody ptaków
kąpielisko, paprzysko – miejsce piaszczystych kąpieli ptaków
klangor – głos żurawi
klapak – młoda, wypierzona kaczka, nie umiejąca latać
krykucha – kaczka hodowana w celu przywabienia kaczorów na wiosnę
kucharka – pierwsza kaczka przylatująca na zloty
kulkować – wyciągać patrochy kulką
kura – samica kurakow
kuwiek, piszczałka – wabik na ptactwo
kwilenie – głos ptaków drapieżnych
lira – ogon cietrzewia
lotki – najdłuższe pióra w skrzydłach ptaków
loty – skrzydła
lusterko – barwna plama na skrzydłach kaczek
nielot – nie umiejący jeszcze latać ptak
odzież, ubranie – upierzenie ptaków
oskrzydlić – postrzelić ptaka w skrzydło, uniemożliwiając dalszy lot
ostroga – wyrostek kostny z rodzajem pazura na tylnej stronie zgrzebła bażanta
ostrolotka, piórko malarskie – lotka w skrzydle słonki
pielesz – gniazdo ptaka drapieżnego
pieśń, gra – głos tokującego głuszca (klapanie, trelowanie, korkowanie, szlifowanie)
podkowa – brązowe upierzenie na piersi kuropatw
posyp, daszek – paśnik dla kuraków
pyszny – ptak tłusty, oblany
rwać się – zrywać się do lotu
sady – poranne zloty kaczek
siąg – rozpiętość skrzydeł ptaków
skrzekot – niepłodny mieszaniec głuszycy i cietrzewia
starka – samica wodząca młode
sterówki – długie pióra w ogonach ptaków, służące do sterowania
szabas – przerwa w tokach cietrzewi w czasie wschodu słońca
tabun – stado dzikich gęsi
tarcza – biała plama na czole łysek
toki – okres godowy ptaków
uszy – dwa czuby z piór wyrastające na głowie bażanta
wachlarz – ogon głuszca
wiosła – nogi ptaków wodnych
wiosłować – płynąć, o ptakach wodnych
woliera – kojec z siatki służący do hodowli kuraków
zagniazdownik – pisklęta opuszczające gniazdo po wykluciu
zbarczyć – postrzelić ptaka
zierniki – oczy ptaków
zloty – zbieranie się ptaków w jednym miejscu

Psy myśliwskie
anons – zawiadomienie myśliwego przez psa o znalezieniu zwierzyny
apel, karność, posłuch – posłuszeństwo psa
aportowanie – przynoszenie ubitej zwierzyny
bałamut – pies gończy, który zgubił trop lub goni po starym tropie, wprowadzając w błąd inne, bałamucąc je.
bałykować – czołgać się
chody – nogi psa
cuch, wiatr – węch
dławienie – duszenie postrzałka lub drapieżnika
dociągać – posuwać się w ślad za wyciekającymi kuropatwami
eksterier – wygląd zewnętrzny psa
fafle – obwisłe wargi psa
głoszenie – szczekanie psa na widok zwierzyny
grabarz – pies zakopujący zwierzynę
kufa – pysk
lawerak – seter angielski
mener – przewodnik psa
narzynacz – pies gryzący ubitą zwierzynę
okładanie – przeszukiwanie terenu przez psa
odprawa – nagroda dla psów, np. w postaci patrochów
odtrop – gonić w kierunku przeciwnym niż trop
odwiatr – woń zwierza pozostawiona na tropach
osaczanie – zatrzymanie zwierzyny lub postrzałka w miejscu, do przyjścia mysliwego
paszcza – otwór gębowy psa
pokurcz – pies bezrasowy, mieszaniec
pole – sezon myśliwski psa (ile już poluje)
sekundowanie – współdziałanie 2 psów przy wystawianiu ptactwa; naśladowanie stójki
sfora – para psów gończych związanych rzemieniem
słabizna – ściana boczna brzucha między żebrami a biodrem
stójka – zatrzymanie psa przed zwietrzoną zwierzyną
strychulec – przycięty ogon psa
trąba, wietrznik – nos psa myśliwskiego
warować – o psie, położyć się w bezruchu
włóczka – wleczenie zwierza po ziemi w celu stworzenia sztucznego tropu
wypychać – wypłaszać zwierzynę na strzał
wystawiać – wskazywać myśliwemu zwierzynę swym zachowaniem
wyszczuć – wypędzić przez psy lisa z nory

Broń
antabka, bączek – uchwyt do pasa od broni
baskila – w broni łamanej – metalowa część łącząca lufy z kolbą, w której znajdują się mechanizmy napinające, odpalające, zabezpieczające
bić – strzelać
czok – zmniejszenie wylotu lufy
czółenko – łączy lufy z kolbą, posiada mechanizm napinający kurki i wyrzutniki
elaboracja – wytwarzanie naboi
fuzja, flinta – śrutowa broń myśliwska
kabłąk – osłona spustów w broni myśliwskiej
lefoszówka – pierwsza broń odtylcowa
lankastrówka – ulepszona lefoszówka przez nabój ze współczesnym, centralnym zapłonem
lewka/prawka – lewa lub prawa lufa broni o poziomym układzie
loftka – śrut o średnicy powyżej 4,50 mm
pancerz, płaszcz – zewnętrzna powłoka pocisku kulowego
paradoks – gwintowana końcówka lufy gładkiej
poduszka, baka – boczna wypukłość kolby
przestrzał – przebicie na wylot tuszy grubego zwierza
przeziernik – przyrząd celowniczy z otworem po środku, zastępujący szczerbinkę
przystrzelać – ustawić przyrządy celownicze
przestrzelać – oddać kilka próbnych strzałów
rak, wżery – wgłębienia w lufach, powstałe wskutek rdzy
rykoszet – odbicie kuli od powierzchni przedmiotów
siać – o broni, mieć duży rozrzut
trzewik, nasadka – nakładka na stopkę kolby, używana w celu jej przedłużenia
wtok – wgłębienie w łusce, gdzie wchodzi pazur wyrzutnika
zasięg – granica skutecznego strzału z broni
zerwać – odruchowo przed strzałem poruszyć bronią
złamać – otworzyć broń łamaną

Ogólne
barwa, farba, jucha, posoka – krew
bekowisko – gody danieli
bukowisko – gody łosi
defilować – ciągnąć wzdłuż linii myśliwych
dublet – dwa celne strzały, oddane 1 po drugim przez 1 myśliwego
głuchy miot – miot bez strzału
głuszyć – dobijać zwierza, np. zająca dłonią w kark, lisa kijem w nos
gwizdowisko – gody jeleni sika
kamionka – kuna domowa
kocioł – okrążenie miotu z naganiaczami ku środkowi
komora – klatka piersiowa
legowisko – miejsce spoczynku zwierza
medalion – spreparowana głowa i część korpusu lub ogona ptaka
miękkie – strzał na żołądek, jelita
myszka – młody piżmak
narogi – jadalne narządy wewnętrzne
nemrod – żartobliwa nazwa myśliwego
nęcisko – miejsce wykładania przynęty na polowaniu
obcierka – postrzał powierzchowny
odbita – sztuka odłączona od stada
osaczyć – zatrzymać zwierza w miejscu
oskrzydlić – postrzelić ptaka w skrzydło, uniemożliwiając mu dalszy lot
ostatni miot – biesiada myśliwska
ostęp, matecznik – część lasu, gdzie zwierzyna zalega
ostoja – teren, gdzie stale bytuje
oślada – trop kuny
otropić – ustalić miejsce zalegania zwierza na podstawie tropów
par force – polowanie konno z psami na jelenie i lisy
paść w ogniu – o zwierzynie upaść w miejscu strzału
podczerwie – podbrzusze
podkładacz – pomocnik wchodzący z psem do miotu
pogłowie – ogół zwierzyny danego gatunku na danym terenie
pojedynek – zwierz, żyjący samotnie
pokot, rozkład – ogół zwierzyny ubitej na polowaniu
połeć – bok grubego zwierza
pomiatać – wydawać potomstwo
pomiot – odchody zwierzyny
ponowa – świeży śnieg
poślak, ślak – trop zwierzyny drobnej
prawidło – rozpórka do rozpinania skór
prawość myśliwska – postępowanie zgodne z etyką
prószyć, bobczyć – wydalać bobki
przedpole – teren przed stanowiskiem myśliwego
przesmyk – ścieżka w kniei, po której ciągnie zwierzyna
puste – strzał pod kręgosłup
pusty miot – bez zwierza
rzucać – wydawać na świat potomstwo
sadzić -poruszać się cwałem, galopem
skłuwać – dobić postrzałka kordelasem ( nieetyczne)
solnik, lizawka – urządzenie do podawania soli
spadły, zapadły – wychudzony, słaby
spałować – zdzieranie zębami kory młodych drzew
strzałowe – premia wypłacana myśliwym za strzeloną zwierzynę
suknia – sierść zwierzyny, głównie płowej
sunąć – poruszać się równomiernie
szczwany – doświadczony, chytry zwierz
sztych – zmierzać wprost na myśliwego
kulawy sztych – zmierzać z ukosa na myśliwego
ścinka – sierść zwierza obcięta kulą
świeca – lot postrzelonego śmiertelnie ptaka pionowo w górę i opad na ziemię; skok zwierza po strzale komorowym – rakieta
troki – paski skórzane, na których wiesza się ubite ptactwo
tropy, ślady – odcisk nóg zwierza w ziemi, śniegu
tumak – kuna leśna
uwsteczniać – o porożu, cofać się w rozwoju wskutek starzenia się organizmu
zalegać – kłaść się w legowisku
złamać się – paść w biegu /locie wskutek celnego strzału
zrulować, koziołkować – paść w ogniu podczas biegu

Język myśliwski znalazł także swe odbicie w języku potocznym, np.
-Doprawić rogi
-Rogacz
-Jeleń
– Ciota, klępa, gęś, wydra
-Gach
-Zacietrzewić się
-Wilczy apetyt
-Sokoli wzrok
-Dzik – nieokrzesany